’N POËTIESE STRYDER VIR VRYHEID EN MENSWAARDIGHEID
Met die heengaan van Breyten Breytenbach op 24 November 2023 in Parys, verloor ek en die wêreld een van die grootste stemme in Afrikaanse literatuur en ’n onwrikbare kampvegter vir menseregte en vryheid. Gebore in 1939 in Bonnievale, Suid-Afrika, het Breytenbach se lewe dieper as net literêre grense gestrek. Hy was ’n digter, skrywer, skilder, aktivis, en simboliese vryheidsbootman wat die waters van politieke onderdrukking en kulturele diversiteit deurkruis het.
Die Begin van ’n Roeping
Breytenbach se jong lewe in die rustige landelike gebiede van die Wes-Kaap het hom gekenmerk as iemand wat ’n natuurlike begrip vir vryheid en die estetiese gehad het. Ná sy studies aan die Kaapstadse Kunsskool het sy reise hom na Europa geneem, waar hy Yolande Ngo Thi Hoang Lien ontmoet het, ’n Frans-Viëtnamese vrou wie se liefde sy lewe onherroeplik sou verander. Hierdie verbintenis het hom egter ’n “onwettige” persoon in sy eie land gemaak onder die onregverdige apartheidswette, wat gemengde huwelike verbied het.
Hierdie persoonlike onreg het sy politieke bewussyn verskerp en sy aktivisme aangevuur. As medestigter van Okhela, ’n ondergrondse anti-apartheidsbeweging, en later as ’n gevangene van gewete, het Breytenbach die wêreld se aandag gevestig op die sistemiese onreg van apartheid. Sy gevangenisstraf van nege jaar, waarvan twee in isolasie was, het nie sy gees gebreek nie. Hy het eerder daardie tyd gebruik om literêre meesterwerke te skep soos Mouroir en Confession véridique d’un terroriste albino, wat getuig van sy onblusbare gees.
’n Groot Afrikaanse Digter
As digter het Breytenbach die Afrikaanse literêre landskap herdefinieer. Sy debuutbundels, Die ysterkoei moet sweet en Katastrofes, het reeds in 1965 die A.B.P.-prys verower, en sy werk het voortgegaan om kritici en lesers te inspireer. Bekroon met die Hertzogprys nie minder nie as drie keer, het hy ’n unieke stem ontwikkel wat gevul was met neologismes, surrealistiese beelde en die diep invloede van Zen-Boeddhisme. In sy werk het hy die temas van verganklikheid en wedergeboorte ondersoek, wat ’n gevoel van sagtheid en aanvaarding bring, selfs in die aangesig van sterflikheid.
Breytenbach se poësie en prosa was nie net literêre bydraes nie; dit was ’n daad van opstand teen geestelike en politieke onderdrukking. Hy het Afrikaans gebruik as ’n instrument van weerstand, ’n taal wat dikwels – verkeerdelik – met apartheid geassosieer is, maar wat hy herskep het as ’n medium vir vryheid en insluiting.
Kunstenaar en Aktivis
Benewens sy skryfwerk het Breytenbach homself uitgedruk deur skilderkuns, waar sy kleure en vorms die grense van identiteit en menswees ondersoek het. Hy het sy kuns en sy literatuur verweef met sy politieke en maatskaplike bewussyn, en homself toegewy aan die ontwikkeling van demokrasie en kultuur in Afrika deur sy werk by die Gorée Instituut.
Hy het ’n globale burger geword, wat sy tyd verdeel het tussen Frankryk, die Verenigde State, Senegal en Suid-Afrika. Sy bydraes tot die anti-apartheidsbeweging in Frankryk, veral deur sy verbintenis met Danielle Mitterrand en die organisasie France Libertés, het hom ’n simboliese brugbouer gemaak tussen kontinente en kulture.
’n Nalatenskap van Vryheid
Breytenbach was nie net ’n digter of ’n kunstenaar nie; hy was ’n ferryman van vryheid – iemand wat ons geleer het hoe om hindernisse af te breek en brugte te bou tussen mense, idees en wêrelde. Sy nalatenskap lê nie net in sy literêre oeuvre nie, maar ook in sy lewe as ’n voorbeeld van hoe kuns en aktivisme verweef kan wees om groter menswaardigheid en geregtigheid te bevorder.
Sy werk bly ’n ryk bron van inspirasie en uitdaging. Hy het ons gevra om ’n Afrika te verbeel wat grense en skeidslyne oorskry – ’n Afrika wat gebou is op hoop en eenheid.
Met die heengaan van Breyten Breytenbach het ons nie net ’n groot digter verloor nie, maar ook ’n stem wat altyd geskree het vir geregtigheid en die viering van menslike potensiaal. Mag sy nalatenskap voortleef in sy woorde, sy kuns en die vryheid waarvoor hy so vreesloos geveg het. Rus sag, Breyten. Jy het ons die pad gewys. RESPEK!!!